Γράφει ο
Πλούταρχος Πάστρας
ploutarxos19@gmail.com
Αφού τελειώσαμε με την ενότητα για το τι είναι νηστεία, την ιστορική της διαδρομή και για το νόημα της νηστείας, τώρα θα μπούμε στην ενότητα <<Πότε και πως νηστεύουμε>>. Επίσης θέλω να ανακοινώσω ότι το αφιέρωμα για την νηστεία θα διαρκέσει μι εβδομάδα παραπάνω από ότι είχα προγραμματίσει, λόγω των πολλών πληροφοριών που βρήκα.
Η νηστεία της Τετάρτης και της Παρασκευής
Η Τετάρτη και κυρίως η Παρασκευή από την αποστολική ακόμη εποχή θεωρήθηκαν ως ιδιαίτερης σημασίας ημέρες της εβδομάδας επειδή συνδέθηκαν με τα άγια Πάθη του Κυρίου μας. Έχουν πένθιμο χαρακτήρα και απαρχής ορίστηκαν από τους χριστιανούς ως ημέρες νηστείας και προσευχής. Η νηστεία της Τετάρτης και Παρασκευής ολόκληρο τον χρόνο -και όχι μόνο κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Τεσσαρακοστής- είναι η αρχαιότερη από όλες τις νηστείες. <<Αἱ δὲ νηστεῖαι ὑμῶν>>, διαβάζουμε στη Διδαχή των Δώδεκα Αποστόλων - ένα κείμενο που γράφτηκε στις αρχές του Β΄ αιώνα-, <<μὴ ἔστωσαν μετὰ τῶν ὑποκριτῶν (των Εβραίων)· νηστεύουσι γὰρ δευτέρα σαββάτων καὶ πέμπτη· ὑμεῖς δὲ (οι χριστιανοί) νηστεύσατε τετράδα καὶ παρασκευήν>>.
Γιατί νηστεύουμε τις δύο αυτές ημέρες; Η νηστεία της Τετάρτης καθιερώθηκε εις ανάμνησιν του συμβουλίου των Ιουδαίων, που συγκλήθηκε κατά την ημέρα αυτή με σκοπό τη μεθόδευση της προδοσίας και της θανατικής καταδίκης του Κυρίου· <<τότε (δύο ημέρες πρίν από το τελευταίο επί γης Πάσχα του Κυρίου) συνήχθησαν οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ γραμματεῖς καὶ οἱ πρεσβύτεροι τοῦ λαοῦ, εἰς τὴν αὐλὴν τοῦ ἀρχιερέως τοῦ λεγομένου Καϊάφα, 4 καὶ συνεβουλεύσαντο ἵνα τὸν ᾿Ιησοῦν δόλῳ κρατήσωσι καὶ ἀποκτείνωσιν>> (Ματθ. 26, 3 - 4). Την Παρασκευή νηστεύουμε επειδή κατά την ημέρα αυτή σταυρώθηκε ο Κύριος.
Οι ιστορικές μαρτυρίες που αναφέρονται στη νηστεία των δύο αυτών ημερών είναι αρχαιότατες και πολλές. Περιοριζόμαστε στα όσα συνιστούν οι Αποστολικές Διαταγές:
<<Αί δε νηστείαι υμών μή έστωσαν μετά των υποκριτών, νηστεύουσι γέρ Δευτέρα και Πέμπτη. Υμείς δέ η τας πέντε νηστεύσατε ημέρας, η Τετράδα και Παρασκευήν, ότι τη μέν Τετράδι ή κρίσης εξήλθεν η κατά Κυρίου, Ιούδα χρήμασιν επαγγειλαμένου την προδοσίαν· τη δε Παρασκευή, ότι έπαθεν ο Κύριος εν αυτή πάθος το διά σταυρού υπό Ποντίου Πιλάτου>>.
Ανάλογη είναι και η μαρτυρία του 15ου Κανόνος του αγίου Πέτρου, επισκόπου Αλεξανδρείας, ο οποίος μαρτύρησε το 311 κατά τον διωγμό επί Μαξιμίνου:
<<Οὐκ ὲγκαλέσει τις ὴμῖν παρατηρουμένοις Τετράδα καί Παρασκευήν, ἐν αἶς καί νηστεύειν ἡμίν κατά παράδοσιν εὐλόγως προστέτακται· τήν μέν Τετράδα διά ρό γενόμενον συμβούλιον ὑπό τῶν Ἰουδαίων ἐπί τῇ προδοσίᾳ τοῦ Κυρίου· τήν δέ Παρασκευήν διά τό πεονθέναι αὐτον ὑπέρ ἡμῶν>>
Η νηστεία των δύο αυτών ημερών ήταν ανέκαθεν υποχρεωτική για όλους τους πιστούς. Ο 69ος Αποστολικός Κανών απειλεί με καθαίρεση τους κληρικούς και με αφορισμό τους λαϊκούς που δεν νηστεύουν την Τετάρτη και την Παρασκευή.
Πως πρέπει να νηστεύουμε την Τετάρτη και την Παρασκευή; Η νηστεία των δύο αυτών ημερών ήταν πάντοτε ιδιαίτερα αυστηρή, ανάλογη της νηστείας της Μεγάλης Τεσσαρακοστής και της Μεγάλης Εβδομάδας. Για τους πρώτους χριστιανούς νηστεία Τετάρτης και Παρασκευής -καθώς και της Μεγάλης Τεσσαρακοστής-εσήμαινε ξηροφαγία. Και ξηροφαγία κατά τον άγιο Νικόδημο τον Αγιορείτη είναι το να τρώει κάποιος μια φορά την ημέρα κατά την ενάτη ώρα (3 μ.μ.), χωρίς να καταλύει λάδι και να πίνει κρασί.
Η ακρίβεια, λοιπόν, της νηστείας της Τετάρτης και της Παρασκευής είναι να μην καταλύουμε λάδι. Πόσο βάναυσα ατιμάζουν τις ημέρες αυτές όσοι από τους χριστιανούς κρεοφαγούν! Και πόσο μακριά βρίσκονται από την ακρίβεια όσοι καταλύουν λάδι και νομίζουν ότι νηστεύουν!
Ο σεβασμός όμως και η τιμή, που οφείλουμε στις ημέρες της Τετάρτης και της Παρασκευής, ας μην περιορίζεται μόνο στη νηστεία των τροφών. Η σωματική νηστεία μας καταξιώνεται και παίρνει πνευματικό περιεχόμενο με το να προσπαθούμε κατά τις ημέρες αυτές και να προσευχόμαστε θερμότερα και περισσότερο. Να μελετούμε την Αγία Γραφή και ιδιαίτερα τα κεφάλαια των Ευαγγελίων που ιστορούν το θείο Πάθος. Να επιδιώκουμε την πραγματοποίηση κάποιου καλού έργου.
Ο κατανυκτικός χαρακτήρας και η αυστηρότητα της νηστείας των δύο αυτών ημερών που, όπως είπαμε, θεωρείται ίση μ' εκείνη της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, επιβάλλει ακόμη κατά τον άγιο Νικόδημο τον Αγιορείτη να μη συνέρχονται τα ανδρόγυνα <<διά τό τῆς νηστείας σεμνόν καί αἰδέσιμον>>. <<Ἂτοπον γάρ εἶναι>>, εξηγεί ο ι. διδάσκαλος, <<ἀπό μέν τό ἓνα μέρος νά μή καταλύουσι τάς νηστείας ταύτας διά βτωμάτων, ὰπό δέ τό ἂλλο μέρος να καταλύουσι ταύτας μέ τήν σαρκικήν μίξιν και ἡδονήν. Ὃθεν ἐξίσου πρέπει νά νηστεύουσι ταύτας καί μέ την ἀποχήν τῶν ἐμποδισμένων ἐμ ταῖς νηστείαις βρωμάτων καί μέ τήν ἀποχήν τῶν τῆς σαρκικῆς μίξεως θελημάτων>>.
Ο εβδομαδιαίος κύκλος της νηστείας της Τετάρτης και της Παρασκευής επιβάλλει να πούμε εδώ λίγα λόγια αφ' ενός για τη νηστεία της Δευτέρας και αφ' ετέρου για τις ημέρες Σάββατο και Κυριακή.
Η νηστεία της Δευτέρας είναι άγνωστη στην αρχαία Εκκλησία. Αποτελεί κατ' εξοχήν μοναχική νηστεία, και αυτό αποδεικνύεται από τις διατάξεις διαφόρων μοναστηριακών τυπικών. Από τι Μονές, φαίνεται, την παρέλαβαν και όσοι χριστιανοί στον κόσμο έχουν τη συνήθεια να την τηρούν.
Είναι φανερό ότι η τήρηση της από τους κοσμικούς είναι εντελώς προαιρετική, όμως ωφέλεια ασφαλώς έχουν όσοι μπορούν και την νηστεύουν. Αυτό ακριβώς παρατηρεί και ο άγιος Νικόδημος, γράφοντας ότι <<καί ὃποιος ὰπό τούς κοσμικούς θέλει νά νηστεύει ταύτην, ἐπαινετός εἶναι παρά Θεῷ καί τόν πρέποντα αὐτῷ μισθόν λήψεται>>.
Είναι γνωστό ότι σ' εμάς τους χριστιανούς το Σάββατο, που ήταν η ιερώτερη ημέρα της εβδομάδας για τους Εβραίους, αντικαταστάθηκε από την Κυριακή, ημέρα της αναστάσεως του Κυρίου μας. Ωστόσο, και το Σάββατο εξακολούθησε να παραμένει και για τους χριστιανούς ως ημέρα λατρείας του Θεού εις ανάμνησιν της καταπαύσεώς Του από το έργο της δημιουργίας (Γέν. 2, 2 - 3). Απαρχής, λοιπόν, οι δύο αυτές ημέρες είχαν εορταστικό χαρακτήρα: <<Τό Σάββατον μέντοι καί τήν Κυριακήν ἐορτάζετε>>, συμβουλεύουν οι Αποστολικές Διαταγές, <<ὃτι τό μέν δημιουργίας ἐστιν ὑπόμνημα, τό δέ ἀναστάσεως>>.
Ο χαρμόσυνος αυτός χαρακτήρας του Σαββάτου και της Κυριακής απέκλεισε την τήρηση νηστείας κατά τις δύο αυτές ημέρες με μοναδική εξαίρεση το Μέγα Σάββατο. Αυτό επισημαίνουν ήδη οι Αποστολικές Διαταγές:
<<Ἓν δέ μόνον Σάββατον ἡμῖν φυλακτέον ἐν ὃλῳ τῷ ἐνιαυτῷ τό τῆς τοῦ Κυρίου ταφῆς, ὃπερ νηστεύειν προσῆκεν, ἀλλ' οὐχ ἑορτάζειν· ἐν ὃσῳ γάρ ὁ δημιουργός ὑπό γῆν τυγχάνει, ἰσχυρότερον τό περί αὐτού πένθος τῆς κατά τήν δημιουργίαν χαρᾶς...>>.
Πολλοί είναι και οι Κανόνες που απαγορεύουν τη νηστεία κατά τις ημέρες της Κυριακής και Σαββάτου. Ο 66ος Αποστολικός Κανών ορίζει:
<<Εἲ τις κληρικός εὑρεθείη τήν Κυριακήν ἡμέραν νηστεύων, ἢ τό Σάββατον, πλήν τοῦ ἑνός μόνου, καθαιρείσθω· εἰ δέ λαϊκός ἀφοριζέσθω>>.
Η τοπική Σύνοδος της Γάγγρας μάλιστα, θέλοντας να διασφαλίσει τον αναστάσιμο χαρακτήρα της ημέρας της Κυριακής, απαγορεύει τη νηστεία ακόμη και <<διά νομιζομένην ἂσκησιν>>. (18ος Κανών).
Συνοψίζοντας επαναλαμβάνουμε: Καμιά Κυριακή και κανένα Σάββατο του έτους δεν νηστεύουμε, παρά μόνο το Μέγα Σάββατο. Και όταν, βέβαια, λέμε εδώ δεν νηστεύουμε, εννοούμε ότι δεν νηστεύουμε το λάδι ή, αλλιώτικα, δεν ξηροφαγούμε.
Ο κατανυκτικός χαρακτήρας και η αυστηρότητα της νηστείας των δύο αυτών ημερών που, όπως είπαμε, θεωρείται ίση μ' εκείνη της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, επιβάλλει ακόμη κατά τον άγιο Νικόδημο τον Αγιορείτη να μη συνέρχονται τα ανδρόγυνα <<διά τό τῆς νηστείας σεμνόν καί αἰδέσιμον>>. <<Ἂτοπον γάρ εἶναι>>, εξηγεί ο ι. διδάσκαλος, <<ἀπό μέν τό ἓνα μέρος νά μή καταλύουσι τάς νηστείας ταύτας διά βτωμάτων, ὰπό δέ τό ἂλλο μέρος να καταλύουσι ταύτας μέ τήν σαρκικήν μίξιν και ἡδονήν. Ὃθεν ἐξίσου πρέπει νά νηστεύουσι ταύτας καί μέ την ἀποχήν τῶν ἐμποδισμένων ἐμ ταῖς νηστείαις βρωμάτων καί μέ τήν ἀποχήν τῶν τῆς σαρκικῆς μίξεως θελημάτων>>.
Ο εβδομαδιαίος κύκλος της νηστείας της Τετάρτης και της Παρασκευής επιβάλλει να πούμε εδώ λίγα λόγια αφ' ενός για τη νηστεία της Δευτέρας και αφ' ετέρου για τις ημέρες Σάββατο και Κυριακή.
Η νηστεία της Δευτέρας είναι άγνωστη στην αρχαία Εκκλησία. Αποτελεί κατ' εξοχήν μοναχική νηστεία, και αυτό αποδεικνύεται από τις διατάξεις διαφόρων μοναστηριακών τυπικών. Από τι Μονές, φαίνεται, την παρέλαβαν και όσοι χριστιανοί στον κόσμο έχουν τη συνήθεια να την τηρούν.
Είναι φανερό ότι η τήρηση της από τους κοσμικούς είναι εντελώς προαιρετική, όμως ωφέλεια ασφαλώς έχουν όσοι μπορούν και την νηστεύουν. Αυτό ακριβώς παρατηρεί και ο άγιος Νικόδημος, γράφοντας ότι <<καί ὃποιος ὰπό τούς κοσμικούς θέλει νά νηστεύει ταύτην, ἐπαινετός εἶναι παρά Θεῷ καί τόν πρέποντα αὐτῷ μισθόν λήψεται>>.
Είναι γνωστό ότι σ' εμάς τους χριστιανούς το Σάββατο, που ήταν η ιερώτερη ημέρα της εβδομάδας για τους Εβραίους, αντικαταστάθηκε από την Κυριακή, ημέρα της αναστάσεως του Κυρίου μας. Ωστόσο, και το Σάββατο εξακολούθησε να παραμένει και για τους χριστιανούς ως ημέρα λατρείας του Θεού εις ανάμνησιν της καταπαύσεώς Του από το έργο της δημιουργίας (Γέν. 2, 2 - 3). Απαρχής, λοιπόν, οι δύο αυτές ημέρες είχαν εορταστικό χαρακτήρα: <<Τό Σάββατον μέντοι καί τήν Κυριακήν ἐορτάζετε>>, συμβουλεύουν οι Αποστολικές Διαταγές, <<ὃτι τό μέν δημιουργίας ἐστιν ὑπόμνημα, τό δέ ἀναστάσεως>>.
Ο χαρμόσυνος αυτός χαρακτήρας του Σαββάτου και της Κυριακής απέκλεισε την τήρηση νηστείας κατά τις δύο αυτές ημέρες με μοναδική εξαίρεση το Μέγα Σάββατο. Αυτό επισημαίνουν ήδη οι Αποστολικές Διαταγές:
<<Ἓν δέ μόνον Σάββατον ἡμῖν φυλακτέον ἐν ὃλῳ τῷ ἐνιαυτῷ τό τῆς τοῦ Κυρίου ταφῆς, ὃπερ νηστεύειν προσῆκεν, ἀλλ' οὐχ ἑορτάζειν· ἐν ὃσῳ γάρ ὁ δημιουργός ὑπό γῆν τυγχάνει, ἰσχυρότερον τό περί αὐτού πένθος τῆς κατά τήν δημιουργίαν χαρᾶς...>>.
Πολλοί είναι και οι Κανόνες που απαγορεύουν τη νηστεία κατά τις ημέρες της Κυριακής και Σαββάτου. Ο 66ος Αποστολικός Κανών ορίζει:
<<Εἲ τις κληρικός εὑρεθείη τήν Κυριακήν ἡμέραν νηστεύων, ἢ τό Σάββατον, πλήν τοῦ ἑνός μόνου, καθαιρείσθω· εἰ δέ λαϊκός ἀφοριζέσθω>>.
Η τοπική Σύνοδος της Γάγγρας μάλιστα, θέλοντας να διασφαλίσει τον αναστάσιμο χαρακτήρα της ημέρας της Κυριακής, απαγορεύει τη νηστεία ακόμη και <<διά νομιζομένην ἂσκησιν>>. (18ος Κανών).
Συνοψίζοντας επαναλαμβάνουμε: Καμιά Κυριακή και κανένα Σάββατο του έτους δεν νηστεύουμε, παρά μόνο το Μέγα Σάββατο. Και όταν, βέβαια, λέμε εδώ δεν νηστεύουμε, εννοούμε ότι δεν νηστεύουμε το λάδι ή, αλλιώτικα, δεν ξηροφαγούμε.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου