Η νηστεία στα χρόνια της Παλαιάς Διαθήκης

Γράφει ο

Πλούταρχος Πάστρας

ploutarxos19@gmail.com

  Η θρησκευτική αξία της νηστείας προβάλλει ολοκάθαρη στις σελίδες της Παλαιάς Διαθήκης. Αποτελεί την έκφραση της εσωτερικής στροφής του ανθρώπου προς τον Θεό και αποκαλύπτει τη συντριβή και τη μετάνοια του αμαρτωλού ανθρώπου. Δια της νηστείας ο άνθρωπος ταπεινώνεται ενώπιον του Θεού. Και αυτή η ταπείνωση και η συντριβή, που διαδηλώνει η κακοπάθεια της νηστείας, δίνει το δικαίωμα στον άνθρωπο να επικαλείται με θέρμη το έλεος και τη βοήθεια του Θεού. Την πεποίθηση αυτή του ευσεβούς Ισραηλίτη διερμηνεύει σε πολλούς από τους Ψαλμούς του ο προφητάναξ Δαβίδ. (βλ. Ψαλμ. 34,13 . 68,11. 108,24)

  Πολλοί από τους Πατέρες της Εκκλησίας - και ιδαίτερα ο Μέγας Βασήλειος - υποστηρίζουν ότι η νηστεία νομοθετήθηκε στον ίδιο τον παράδεισο με την απαγορευτικλη εντολή, που έδωσε στους πρωτοπλάστους ο Θεός, να μη φάνε <<από του ξύλου του γιγνώσκειν καλόν καί πονηρόν>> (Γεν. 2, 16-17). Γράφει χαρακτηριστικά ο Μ. Βασίλειος:

  Δεῦρο δὴ διὰ τῆς ἱστορίας βαδίζων, ἀνερεύνησον τὴν ἀρχαιογονίαν αὐτῆς. Οὐ γὰρ νεώτερον τὸ ἐφεύρεμα· πατέρων ἐστὶ τὸ κειμήλιον. Πᾶν τὸ ἀρχαιότητι διαφέρον, αἰδέσιμον. Δυσωπήθητι τὴν πολιὰν τῆς νηστείας. Συνηλικιῶτίς ἐστι τῆς ἀνθρωπότητος· νηστεία ἐν τῷ παραδείσῳ ἐνομοθετήθη. Τὴν πρώτην ἐντολὴν ἔλαβεν Ἀδάμ· Ἀπὸ τοῦ ξύλου τοῦ γινώσκειν καλὸν καὶ πονηρὸν οὐ φάγεσθε. Τὸ δέ, οὐ φάγεσθε, νηστείας ἐστὶ καὶ ἐγκρατείας νομοθεσία.

  Εντολή για αυστηρή ημερήσια νηστεία δίνει ο ίδιος ο Θεός προς τον Μωυσή. Είναι αυτή που γινόταν κατά την εορτή της Μεγάλης Μετανοίας ή του Εξιλασμού (Λευϊτ. 16, 29,30. 23, 27-33). Αποτελεί τη μόνη νηστεία που παραγγέλλει ο Μωσαϊκός Νόμος και ήταν πολύ αυστηρή, πραγματική αφαγία. Με τη νηστεία αυτή οι Ισραηλίτες ήθελαν να εξιλεώσουν τον Θεό για τις αμαρτίες τους.

  Μετά από τη Βαβυλώνια αιχμαλωσία καθορίστηκαν και άλλες τακτές νηστείες εις ανάμνησιν μεγάλων θρησκευτικών και εθνικών γεγονότων ή και διαφόρων συμφορών, όπως π.χ. για τη συντριβή από τον Μωυσή των δύο λίθινων πλακών του νόμου (Εξ. 32), για την άλωση των Ιεροσολύμων από τους Βαβυλωνίους (Δ΄ Βασιλ. 24-25. Β΄ Παραλ. 36. Ιερεμ. 52,4), την πυρπόλυση του ναού του Σολομώντος (Β΄ Παραλ. 36,19. Ζαχ. 7,3) και άλλες.

  Εκτός από τις τακτές στην Παλαιά Διαθήκη μνημονεύονται και έκτακτες ημέρες νηστείας. Στην εποχή των Κριτών γίνεται νηστεία για τη σφαγή πολλών χιλιάδων Ισραηλιτών από τους υιούς Βενιαμίν (Κριτ. 20,26). Νηστεύουν οι Ισραηλίτες για τον αδόκητο θάνατο του βασιλιά τους Σαούλ (Α΄ Βασιλ. 31,13). Ακόμη νήστεψαν ο Δαβίδ και οι άνδρες του, όταν πληροφορήθηκαν το θάνατο του Σαούλ και των υιών του (Β΄ Βασιλ. 1, 11-12).

  Στην Παλαιά Διαθήκη, εκτός από τις τακτές νηστείες του Ισραηλιτικού λαού ή κάποιας ομάδας ανθρώπων, έχουμε και νηστείες ατομικές, ιδιωτικές, θα λέγαμε. Π.χ. :Νήστεψε ο προφήτης Μωυσής σαράντα ημέρες και σαράντα νύχτες επάνω στο όρος του Σινά, όταν επρόκειτο να λάβει από τον Θεό τις Δέκα εντολές˙ <<ἄρτον οὐκ ἔφαγε καὶ ὕδωρ οὐκ ἔπιε>>, όπως αναφέρει το βιβλίο της Εξόδου (34,28). <<τεσσαράκοντα ἡμέρας καὶ τεσσαράκοντα νύκτας>> νήστεψε και ο προφήτης Ηλίας, καθώς προχωρούσε <<ἕως όρους Χωρήβ>> (Γ΄ Βασιλ. 19, 8-12).

  Σε αυστηρή νηστεία υποβλήθηκε και ο προφήτης Δανιήλ. Ο ίδιος μας λέει για τον εαυτό του ότι <<ἐγὼ Δανιὴλ ἤμην πενθῶν τρεῖς ἑβδομάδας ἡμερῶν· ἄρτον ἐπιθυμιῶν οὐκ ἔφαγον, καὶ κρέας καὶ οἶνος οὐκ εἰσῆλθεν εἰς τὸ στόμα μου>> (Δαν. 10, 2-3). Με νηστεία και μετάνοια ανταποκρίθηκαν στο κήρυγμα του προφήτου Ιωνά και οι κάτοικοι της Νινευή:<<καὶ ἐπίστευσαν οἱ ἄνδρες Νινευὴ τῷ Θεῷ καὶ ἐκήρυξαν νηστείαν καὶ ἐνεδύσαντο σάκκους ἀπὸ μεγάλου αὐτῶν ἕως μικροῦ αὐτῶν.>> (Ιωνάς 3,5). Έτσι διέφυγαν την καταστροφή.

  Τη σημασία της νηστείας εξαίρουν και οι Προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης. Δια της νηστείας όφειλαν οι Ισραηλίτες να επιστρέψουν κοντά στον ζώντα και αληθινό Θεό.

  Ο προφήτης Ησαΐας επισημαίνει τον κίνδυνο της τυποποίησης της νηστείας και προβάλλει τα στοιχεία εκείνα που συνιστούν την αληθινή νηστεία  τη νηστεία που αποδέχεται ο Θεός και η οποία μπορεί να εξαλείφει τις αμαρτίες:

<<Τη νηστεία και τις αργίες, τις πρωτομηνιές και τις εορτές σας μισεί η ψυχή μου. Μου γίνατε πλέον πρόξενοι αηδίας! Δεν θα συγχωρήσω άλλο τις αμαρτίες σας... Τα χέρια σας είναι γεμάτα αίματα! Λουστείτε, λοιπόν, και γίνετε καθαροί. Αφαιρέσατε τις πονηριές από τις ψυχές σας, ώστε να μη φαίνονται αυτές ακάθαρτες μπροστά στα μάτια μου. Παύσατε τις πονηριές σας, μάθετε να κάνετε το καλό. Αναζητήσατε το δίκαιο, αθωώσατε τον αδικούμενο, αποδώσατε το δίκαιο στο ορφανό και δικαιώσατε τη χήρα που αδικείται...>> (Ησ. 1, 13 - 17).
Και αλλού:
<<Όχι δεν μου αρέσει μια τέτοια νηστεία, λέει ο Κύριος. Αλλά να λύνεις κάθε άδικο δεσμό, να διαλύεις τις διεστραμμένες συμφωνίες που συνήφθησαν αναγκαστικά και υπό το κράτος βίας. Να αποστέλλεις ελευθέρους τους συντετριμμένους εξαιτίας αδικιών και συμφορών και να σχίζεις κάθε γραμμάτιο άδικης συναλλαγής. Να κόβεις και να μοιράζεις το ψωμί σου σ' αυτόν που πεινά, και φτωχούς που δεν έχουν στέγη να τους μπάζεις στο σπίτι σου... Τότε θα φωνάξεις και ο Θεός θα σε εισακούσει... Και θα είναι ο Θεός σου πάντοτε μαζί σου>> (Ησ. 58, 6 - 11).